Thursday, September 24, 2015

विटनेस इट - "मॅड मॅक्स : फ्युरी रोड"

"देअर इज अ हाय ग्राउंड जस्ट बियॉंड 'दॅट थिंग'...."
.
.
"ही मिन्स 'द ट्री' !! "

चित्रपटाच्या साधारण मध्यावर येणारा हा संवाद. इतर वेळी कदाचित ग्लोबल वॉर्मिंगवरचा एखादा चांगला विनोद म्हणून सहज आवडून जाऊ शकेल असा. परंतु या चित्रपटात तो जेव्हा येतो तेव्हा अक्षरशः काटा येतो अंगावर. आणि तेही त्यापूर्वी जवळपास तासभर रखरखीत भूप्रदेश, विस्तीर्ण वाळवंट, शुष्क डोंगर इत्यादी सगळं अगदी जवळून बघितलेलं असूनही. शीर्षकातच सांगितल्याप्रमाणे हा एक रोड मुव्ही आहे. पण आपला नेहमीचा टिपिकल रोड मुव्ही नव्हे. 'फ्युरी' या शब्दाचा खराखुरा अर्थ अगदी जवळून समजावून सांगणारा रोड मुव्ही. एका लांबच लांब खडतर प्रवासाचं दर्शन घडवणारा. हा प्रवास, हा रस्ता अनंत अडचणींनी भरलेला आहे. सतत कोणीतरी कोणाच्या तरी मागावर, पाळतीवर आहे. असंख्य जीवघेणे हल्ले, त्यातून वाचण्यासाठीची धडपड, प्रतिहल्ले, गोंधळ, हलकल्लोळ, आगी, धुळीची वादळं या सगळ्यांनी भरलेला असा हा प्रवास आणि या संपूर्ण प्रवासभर डोळे दिपवणारे आणि वासलेला आ बंदही करण्याची उसंत न देणारे एकापेक्षा एक भयंकर असे अ‍ॅक्शन सीन्स. परंतु या चित्रपटाला निव्वळ अ‍ॅक्शन चित्रपटांच्या गटात टाकणं हा त्याच्यावर मोठा अन्याय ठरेल. पण त्याविषयी नंतर बोलू. 


अत्यंत कुशलतेने आणि जिवंत वाटतील असे चित्रित केलेले मारधाडीचे प्रसंग हा या चित्रपटाचा प्राण आहे. मला वाटतं या पूर्वी कुठल्याही चित्रपटातले मारधाडीचे प्रसंग बघून डोळे दिपलेत किंवा अगदी अविश्वसनीय प्रकार वाटलाय असं फक्त मेट्रीक्सच्या वेळी झालं होतं. (आणि अर्थात
'द रेड रीडीम्प्शन' च्या वेळी. पण 'रेड रीडीम्प्शन' ची जातकुळी अर्थातच वेगळी आहे आणि त्याची  मेट्रीक्स किंवा फ्युरी रोडच्या अ‍ॅक्शन प्रसंगांशी तुलनाच होऊ शकत नाही. रेड त्याच्यातल्या वेगळ्या प्रकारच्या अ‍ॅक्शनमुळे लक्षात राहिला होता परंतु त्यात ही भव्यदिव्यता नव्हती. असो.) 


चित्रपट नजीकच्या भविष्यात घडतो. ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे पृथ्वी उघडीबोडकी झालेली आहे. दूरदूरपर्यंत जिथवर नजर जाईल तिथवर फक्त वाळवंट
, उंचच उंच बोडके डोंगर, तुटलेले कडे असा सगळा रखरखाट पसरलेला आहे. झाडं नाहीत, अतिशय कमी पाणी आणि तेही सहज उपलब्ध नाही अशी परिस्थिती. सगळीकडे यंत्रांचं साम्राज्य. मोठमोठ्या गाड्या, मॉन्स्टर ट्रक्स, ट्रेलर्स, टँकर्स, वेगळ्या प्रकारचे रणगाडे, निरनिराळ्या प्रकारची युद्धाला उपयोगी पडतील अशी वाहनं सगळीकडे दिसतात. पण या यंत्रांमध्ये 'टर्मिनेटर' किंवा 'ट्रान्स्फफॉर्मर्स' प्रमाणे सफाईदारपणा नाही. तर सगळा रखरखीतपणा. सगळं कसं रॉ, अनफिनिश्ड, अनपॉलीश्ड, गंजत चाललेलं, तात्पुरतं अशा स्वरूपाचं. तर या अशा एकापेक्षा एक अजस्र अशा वाहनांनी एकमेकांचा तोंडात बोटं घालायला लावेल अशा रीतीने केलेला पाठलाग, लढाया, हल्ले म्हणजे 'मॅड मॅक्स : फ्युरी रोड'.

महत्वाचं म्हणजे हे सगळे अ‍ॅक्शन सीन्स, गाड्या, आगी, वाळवंट, मारधाड करणारी माणसं इत्यादी बरंचसं खरंखुरं आहे. पहाटेपासून ते रात्री उशीरापर्यंत १४-१६ तास सतत वाळवंटात चित्रीकरण केलं गेलेलं आहे. या दृष्टीने दिग्दर्शक जॉर्ज मिलरने एका मुलाखतीदरम्यान केलेलं भाष्य पुरेसं बोलकं आहे. 


दिग्दर्शक जॉर्ज मिलर
"
इट वॉज द वर्स्ट पार्ट ऑफ मेकिंग धिस मुव्ही. वुई वेअर डुईंग इट ओल्ड स्कूल. रीअल कार्स, रीअल पीपल, रीअल डेझर्ट अँड १३० डेज   इट वॉज अ बिग स्टंट डे एव्हरी डे. इट वॉज अ मिलिटरी एक्ससाईज."



परंतु वर आधीच म्हंटल्याप्रमाणे 'फ्युरी रोड' हा निव्वळ अ‍ॅक्शनपट नव्हे. त्याला वेगवेगळ्या प्रकारचे अनेक सामाजिक, सांस्कृतिक दृष्टीकोन आहेत.  आपण अनेक वेळा वाचलंय/ऐकलंय की तिसरं महायुद्ध झालंच तर ते पाण्यासाठी होईल. हे जर का खरं असेल आणि पाण्यावरून खरंच जर युद्धं व्हायला लागली तर ती कशी असतील याचं जिवंत उदाहरण म्हणजे चित्रपटातला पहिला प्रसंग. भांडवलदारी प्रवृत्तीमुळे पाण्यासारख्या जीवनावश्यक गोष्टीचंही रॅशनिंग 
आणि तेही एका स्वघोषित देव/अलौकिक-पुरुष/ मसीहा भासवणाऱ्या परंतु प्रत्यक्षातल्या एका हुकुमशाहाच्या मर्जीवर अवलंबून. आणि त्याचा "पाण्याचं व्यसन लागू देऊ नका. ते तुमचा सर्वनाश करेल" असा 'प्रेमळ' हुकुम ऐकल्यावर "पाव मिळत नसेल तर केक खा" म्हणणारी फ्रेंच राणी किंवा "भारतीयांच्या सुसंपन्नतेमुळे जगात अन्नाधान्याचीची टंचाई भासते आहे" असा जावईशोध लावणारा अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष यांची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही. 


चित्रपटात जागोजागी इस्लामी दहशतवाद (पण अर्थात चित्रपटात कुठल्याही धर्माचा उल्लेख नाही)
, जिहाद, धर्म बुडाल्याच्या खोट्या आरोळ्या, पद्धतशीर वशीकरण, सतत चुकीची माहिती पेरून केलं गेलेलं ब्रेनवॉशिंग, सेक्स स्लेव्स, आपलीच प्रजा वाढवण्यासाठीचे सततचे प्रयत्न, अन्य लोकांकडे केवळ गुलाम किंवा "युनिव्हर्सल ब्लडसोर्स" एवढ्याच संकुचित नजरेने बघणं,  युद्धात मरताना खरोखर लढतानाच मेलाय आणि पाठ दाखवून पळून जाताना नव्हे हे सिद्ध करण्यासाठी प्रत्येक जिहादीला मरताना कोणीतरी साक्ष असण्याचं बंधन ("विटनेस मी"),  धर्मयुद्धात (इथे टोळीयुद्धात) मरण पावण्यास एका पायावर तयार असलेले आणि मेल्यावर पवित्र अशा 'वल्हाला' ला (उर्फ जन्नत?) जायला मिळणार या एकाच कल्पनेने पछाडलेले बेभान तरुण अशा अनेकानेक गोष्टी सध्या घडत असलेल्या इसीस आणि तत्सम अतिरेकी गटांची क्षणार्धात आठवण करून देतात. या अतिरेकी गटांना भडकवणारे, मुखवट्यांआड लपून राहून अशा टोळ्यांचं नेतृत्व करणारे टोळीप्रमुखही आहेतच. अर्थात म्हंटलं तर ते जिहादींचं प्रतिनिधित्व करतात किंवा दुसऱ्या अर्थाने अमेरिकेसारख्या भांडवलखोर देशाचं हिडीस रूप सामोरं आणतात. पण समोर घडणाऱ्या वेगवान घटना, प्रचंड वेगाने केले गेलेले जीवघेणे पाठलाग, हल्ले या सगळ्याच्या पार्श्वभूमीवर काहींना हे सद्यस्थितीचं प्रतीकात्मक दर्शन जाणवणारही नाही. ज्यांना जाणवणार नाही अशांसाठी हा एक सर्वोत्कृष्ट अ‍ॅक्शनपट आहे आणि उरलेल्यांसाठी एक अप्रतिम सामाजिक अँगल असलेला मारधाडपट आहे. आपल्याला चित्रपटातलं काय आवडलं हे ज्याने त्याने स्वतः ठरवायचं आणि स्वतः "विटनेस" करायचं !

Tuesday, June 23, 2015

लव इज ब्लाईन्ड...... अँड सो इज द रिव्हेंज : "वाईल्ड टेल्स"

सूड !! विविध मानवी स्वभाववैशिष्ठ्यांमधील एक महत्वपूर्ण घटक. सूड घेणाऱ्याच्या दृष्टीकोनातून बघितलं तर अत्यावश्यक भावनाच. किंवा खरं तर एक गरज. आता हे योग्य की अयोग्य हा वादाचा विषय होऊ शकतो परंतु तो आपला आत्ताचा विषय नाही. तर ही सुडाची भावना सुप्तपणे जवळपास प्रत्येकाच्याच मनात नांदत असते. बऱ्याचदा ती मारून टाकली जाते. पण क्वचित काही वेळा ती उफाळून बाहेर येते आणि दोन्ही पक्षांचा सर्वनाश करून टाकते. एवढ्या ताकदीचा विषय जगभरातल्या चित्रकर्त्यांना मोहून न टाकेल तरच नवल. "रिव्हेंज इज अ डिश बेस्ट सर्व्हड कोल्ड" पासून ते "कहके लेंगे" पर्यंतचे अनेकानेक सूडपट हे त्याचंच उदाहरण. तर अशाच सूड भावनेला सर्वस्वीपणे वाहिलेला डेमियन झिफ्रन या अर्जेंटिन लेखक-दिग्दर्शकाचा चित्रपट म्हणजे 'वाईल्ड टेल्स'. मी यापूर्वी काही मोजकेच अर्जेंटिन चित्रपट बघितले आहेत. 'नाईन क्वीन्स', 'द ऑरा', 'क्रॉनिकल ऑफ अॅन एस्केप' हे ठळकपणे आठवणारे. 'नाईन क्वीन्स' वरून आपला 'ब्लफ मास्टर' उचललाय. खरं तर तीन चतुर्थांशच. कारण ब्लफ मास्टरचा शेवट म्हणजे डेव्हिड फिन्चरच्या 'द गेम' ची सहीसही नक्कल. असो. मुद्दा हा की अर्जेंटिन चित्रपट चांगलेच खिळवून ठेवणारे असतात असा माझा पूर्वानुभव आणि त्यामुळे 'वाईल्ड टेल्स' कडून अपेक्षा वाढलेल्या.

'वाईल्ड टेल्स' इतर सुडकथांपेक्षा थोडा वेगळा आहे. हे त्याच्या नावावरून आणि चित्रपटाच्या सुरुवातीला दाखवल्या जाणाऱ्या नामनिर्देशावरूनच (क्रेडिट्स) लक्षात येतं. क्रेडिट्समध्ये पार्श्वभूमीला विविध हिंस्र प्राण्यांचे स्टिल्स दाखवलेले आहेत.  त्याचा संदर्भ आपण नंतर पाहू. एकमेकांशी रूढार्थाने काहीही संबंध नसलेल्या परंतु ज्यांचा गाभा फक्त आणि फक्त सूडच आहे अशा सहा वेगवेगळ्या लघुकथांचा संग्रह म्हणजे 'वाईल्ड टेल्स'.  यात सुडाचे विविध प्रकार आपल्या समोर मांडले जातात. सूड, त्यांची प्रक्रिया, गरज, कारणमीमांसा, सूड घेण्याची पध्दत, तीव्रता, प्रतिक्रिया, परिणाम अशा अनेक पैलूंना स्पर्श केला जातो. वेगवेगळ्या आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिक, वैचारिक पार्श्वभूमीच्या लोकांची सुडाची भावना जितकी एकसारख्याच तीव्रतेची असू तितकाच त्यांच्या सूड घेण्याच्या पद्धतीत/प्रक्रियेत किती मोठा फरक असू शकतो हे पाहून थक्क व्हायला होतं. काही सूड अतिशय विचारपूर्वक, पूर्ण नियोजन करून, प्रसंगी अमाप पैसा आणि कैक महिन्यांचा/वर्षांचा कालावधी खर्च करून घेतलेले तर काही अत्यंत उत्स्फूर्त, क्षणार्धात घडणारे, काहीही विचार न करता घेतले गेलेले. काहींमध्ये सुडापायी अनेक लोकांचा जीव एखाद्या छोट्याश्या कृतीने घेतला जातो तर इतर काही प्रसंगी ज्याच्यावर सूड उगवायचा त्याच्याबरोबरच इतरही अनेक निष्पाप जीवांचा नाहक बळी जाईल हे माहीत असूनही त्याचा जराही विचार न करता थंडपणे घेतला जातो. प्रेक्षक म्हणून तटस्थपणे पाहताना काही सूड अतिशय योग्य, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारे वाटतात तर काही मात्र टोकाच्या द्वेषातून उद्भवलेले अनाठायी खटाटोप भासतात !!

अजून एक महत्वाचं म्हणजे यापैकी प्रत्येक सूड हा वेगळ्या भावनेतून आलेला.  प्रत्येक सूडाला कुठे ना कुठे थोडाफार मानवी स्वभावातल्या षडरिपुंपैकी एका किंवा अधिक रिपुशी जोडणारा. कथांची संख्या सहा असण्याचं कदाचित ते ही एक कारण असू शकेल !!  यातली प्रत्येक कथा ही अतिशय चटपटीत, कमी वेळात घडणारी आणि कमी वेळात संपणारी आहे.  अनेकदा माणूस असा जनावरासारखा हिंसक वागू शकतो का असा प्रश्न पडतो. परंतु रोजच्या वृत्तपत्रातल्या मोबाईल रिंगटोनवरून खून, पाचशे रुपयांवरून हल्ला, एकतर्फी प्रेमप्रकरणातून हल्ला असल्या शेकडोंनी बातम्या वाचल्या की या वाईल्ड टेल्सच्या सूडकथा विश्वासार्ह वाटून जातात ! अशा जनावरांसारख्या हिंस्र वागणुकीचा संदर्भ म्हणून सुरुवातीला जंगली प्राण्यांचे फोटो पार्श्वभूमीला दाखवले असावेत असं आपल्याला चित्रपट चालू असताना वाटतं आणि अचानक त्यातला विरोधाभासही खाडकन जाणवतो. कारण एक तर जनावरं माणसांएवढी हिंसक होत नाहीत आणि झाली तरी एक तर भूक भागवण्यासाठी किंवा मग स्वसंरक्षणार्थ. त्यांचा हिंसकपणा हा कधीही सुडापोटी आलेला नसतो. कारण त्या बिचाऱ्यांना सूड ही भावना तरी ज्ञात असते का? (अर्थात आपल्या नागराज/नागीणींचे बदले हा त्याला अपवाद :P ) थोडक्यात जगाच्या पाठीवर निव्वळ सुडापोटी हिंसक होणारा मानवप्राणी हा एकमेवच !!!

या सहा कथांमध्ये मला विशेष आवडलेली कथा म्हणजे तिसऱ्या क्रमांकाची. रस्त्यावरच्या क्षुल्लक वादावादीमुळे कुठच्याकुठे जाऊन पोचलेली. (सुडाच्या दृष्टीने) सर्वसमावेशक, प्रातिनिधिक आणि तितकीच अविश्वसनीय !! तसंच चौथ्या कथेत रिकार्दो दारीन या अप्रतिम अर्जेंटिन कलाकाराचा परफॉर्मन्स विशेष उल्लेखाण्याजोगा. रिकार्दो दारीन 'नाईन क्वीन्स' आणि 'द ऑरा' मुळे खास लक्षात राहिला होता. तसाच या चौथ्या (पार्किंगच्या) कथेतही एक्स्प्लोझिव्ह एक्स्पर्टच्या छोट्याश्या भूमिकेत तो प्रचंड आवडून जातो आणि दारीनचे अजून चित्रपट शोधून काढून ते बघून टाकण्याची खुणगाठ आपण मनोमन बांधून टाकतो.

यातला प्रत्येक सूड हा जवळपास वेडेपणा आहे. आपल्यासारख्या सर्वसामान्यांच्या दृष्टीने तर अगदी अनावश्यक, अनाठायी वगैरे असा आहे. परंतु सूड घेणाऱ्याच्या नजरेतून पाहता तो योग्यच आहे. किंबहुना सुडाने पेटलेल्या व्यक्तीसाठी तो जगण्यासाठी अत्यावश्यक आहे. ऑक्सिजनसमान आहे. त्याच्या जगण्याचं एकमेव कारण आहे. थोड्याफार प्रमाणात हेच सगळे नियम प्रेमाला आणि प्रेमवीरांनाही लागू होतात. थोडक्यात काय तर लव इज ब्लाईन्ड...... अँड सो इज द रिव्हेंज !!!

Monday, April 20, 2015

थंड, ढिम्म, निर्जीव, रखरखीत.... कोर्ट !!!!


दुकानदार दोन प्रकारचे असतात. एक म्हणजे किंमत वाढवून ठेवून त्यावर ३०-४०-५०% डिस्काउंट देणारे आणि दुसरे म्हणजे वस्तूची किंमत एकदाच सरळ सांगून टाकून भावात कमीजास्त न करणारे. साधारणतः गिऱ्हाईकांचा ओढा स्वाभाविकपणे पहिल्या प्रकारच्या दुकानदारांकडे असतो. दुसऱ्या प्रकारच्या दुकानदाराचा माल चांगला असला तरी थेट किंमत सांगून टाकून ती कमी होणार नसल्याने त्याची विक्री कमी होऊ शकते. किंवा बऱ्याचदा लोक दुसऱ्या प्रकारच्या दुकानात जाऊन पहिल्या प्रकारच्या दुकानातल्याप्रमाणे डिस्काऊंटची अपेक्षा ठेवतात आणि अखेरीस अपेक्षाभंग झाल्याने निराश होऊन बाहेर पडतात.  कोर्ट दुसऱ्या प्रकारच्या दुकानदारांसारखा आहे. अर्थात इथे तुलना आहे ती थेट किंमत सांगण्याच्या पद्धतीवर (निराश न होऊन बाहेर पडणं सर्वस्वी गिऱ्हाईकावर अवलंबून आहे). चैतन्य ताम्हाणेचा कोर्ट नावातचा सरळ सांगून टाकतो की हा कोर्टाविषयीचा चित्रपट आहे. परंतु त्यात आपण अन्य कोर्टरूम ड्रामांमध्ये पाहिल्याप्रमाणे चकचकीत संवाद, झगमगीत वकील, खणखणीत पार्श्वसंगीत (उर्फ डिस्काउंटस) या सगळ्याचा पूर्णतः अभाव आहे. हा चित्रपट कोर्ट जसं खरं असतं तसं मांडतो. त्याला देवत्व बहाल करत नाही.

चित्रपटात दोन्ही बाजूंचे वकील, आरोपी, न्यायाधीश अशी नेहमीची पात्र आहेत परंतु सगळ्यात महत्वाचं पात्र एकच. स्वतः कोर्ट. थंड, ढिम्म, रखरखीत, निर्जीव कोर्ट. त्याला कोणाची तमा नाही. कोर्टाला केंद्रस्थानी ठेवून इतर सगळी पात्र आणि (चिमुटभर जीव असलेली) कथा त्याभोवती फिरते. मुंबईतला एक सफाई कामगार गटार साफ करताना मरण पावतो आणि त्याला आत्महत्येस प्रवृत्त केल्याचा आरोप एका ज्येष्ठ बंडखोर लोकशाहीरावर येतो आणि त्याच्यावर खटला भरला जातो अशी एका ओळीत सांगता येईल अशी कथा. पण त्याची मांडणी, सादरीकरणाची पद्धत ही खऱ्या कोर्टाला आणि अर्थात एकूणच न्यायव्यवस्थेला आत्मपरीक्षणास प्रवृत्त करेल अशी आहे ! 'कोर्ट' आपली न्यायव्यवस्था, त्यातले वकील, न्यायाधीश, पोलीस यंत्रणा तसंच या सर्वांची निष्क्रियता, बेफिकिरी आणि वस्तुस्थितीपासून करोडो योजनं दूर आपल्या स्वतःच्याच विश्वात वावरणारी सिस्टम या सगळ्यांवर घणाघाती हल्ले चढवतो. पण महत्वाचं म्हणजे कुठलाही अभिनिवेश न धारण करता. चित्रपटातल्या प्रत्येक छोट्यातल्या छोट्या फ्रेममधून न्यायव्यवस्थेला उघडं पाडलं जातं परंतु कुठलाही आव न आणता. बघा आम्ही कशी तुम्हाला तुमची जागा दाखवून देतोय असली पोकळ बडबड न करता. कुठलीही चमक धमक न करता. फक्त कोर्टातली सद्य आणि सत्यपरिस्थिती दाखवत !!

यातले वकील "ऑब्जेक्शन ऑब्जेक्शन" असं ओरडत नाहीत, न्यायाधीश दणादण हातोडा आपटत "ऑर्डर ऑर्डर" म्हणत नाहीत, डोळ्याला पट्टी बांधून तराजू तोलणारी न्यायदेवता नाही, कोणाला गीता\कुराणाची शपथ घ्यायला लागत नाही, न्यायाधीशांच्या उच्चासानाला लाल पडदे नाहीत, खाडखाड बूट वाजवत येणारे इन्स्पेक्टर्स नाहीत, शेवटच्या क्षणी एखादा रहस्यपूर्ण साक्षीदार उपस्थित होत नाही, सटासट संवादफेक नाही. कर्णकर्कश आणि संवादांनाच गिळून टाकणारं पार्श्वसंगीत नाही, टेबलाखालून किंवा अर्धवट उघड्या दरवाजातून असे चमत्कृतीपूर्ण कॅमेरा अँगल्स नाहीत, उगाचच टायरचे, चिखलाचे, उकळत्या दुधाचे किंवा फोडणी देतानाचे विक्षिप्त क्लोजअप्स नाहीत..... !!! यात आहे ते फक्त कोर्ट. गूढ, खिन्न, काळवंडलेलं, गढूळलेलं, साकळलेलं कोर्ट. शिकार गिळून निवांत पसरलेल्या एखाद्या अजगरासारखं कोर्ट. त्या कोर्टाला आजूबाजूच्या घटनांची, परिस्थितीची ना जाण असते ना भान. आणि जेव्हा जेव्हा हे भान आणून देण्याचा प्रयत्न केला जातो तेव्हा ते अजगर डोळे किलकिलं केल्या न केल्यासारखं करून शंभर दीडशे वर्षांपूर्वीच्या नियम-कायद्यांवर बोट ठेवून पुन्हा निद्रिस्त होऊन जातं. आणि हा निद्रिस्तपणा, ही बेफिकिरी भावना दुखावल्याचे आरोप ठेवून खटला चालवण्यापासून ते अशीलाने घातलेले कपडे कोर्टाच्या नियमांत बसत नाहीत म्हणून त्याच्या, त्याच्या वकिलाच्या वेळेची आणि एकूणच न्यायदानात होणाऱ्या विलंबाची पर्वा न करता अशीलाला परत पाठवण्यापासून ते थेट एखाद्या निरपराध आजारी व्यक्तीला कोर्टाच्या महिनाभर सुट्टीपायी तुरुंगात डांबून ठेवून "पाव मिळत नसेल तर केक खा" असं सांगण्याप्रमाणे "आम्हाला सुट्टी आहे, तुम्ही वरच्या कोर्टात अपील करा" असं निगरगट्टपणे सांगण्यापर्यंत पसरलेली आहे.


या चित्रपटात क्लोजअप्स जवळपास नाहीतच. आहेत ते सगळे लॉंगशॉट्स. फ्रेममध्ये पूर्ण कोर्ट, समोर बसलेले लोक, इतर खटल्यातले आरोपी, पोलीस, प्रवेशद्वार हे सगळं थोड्याफार फरकाने प्रत्येक दृश्यात येतंच. बोलणाऱ्या व्यक्तीचा पूर्ण चेहरा उगाचंच संपूर्ण फ्रेम व्यापत नाही. बाजू मांडणारे वकील पण जवळपास दर वेळी साईडअँगलनेच दिसतात. याची दोन कारणं  असावीत. एक म्हणजे 'कोर्टा' मधून ग्लॅमर हा भाग काढून घेऊन ते जसं आहे तसं नीरस प्रकारे दाखवणं आणि दुसरं आणि महत्वाचं कारण म्हणजे वर म्हंटल्याप्रमाणे यातलं प्रमुख पात्र फक्त आणि फक्त कोर्टच आहे हे अधोरेखित करणं !

ग्लॅमर काढून घेण्याचा अजून एक प्रयत्न म्हणजे वकील, न्यायाधीश सुपरमॅन नाहीत, तुमच्याआमच्यासारखेच मातीचे पाय असलेले सामान्य मानव आहेत हे दाखवण्यासाठी त्यांचं थोडंफार कौटुंबिक आयुष्य, अपेक्षा, चर्चा, रोजचं आयुष्य, राहणीमान दाखवलं आहे. थोडक्यात कोर्टाला/न्यायव्यवस्थेला देवत्व बहाल न करता ते सर्वसामान्यांप्रमाणेच असून (किंबहुना) त्यांनी त्यांचं न्यायदानाचं काम पोकळ नियमांआड न लपता विनाविलंब करणं हेच एकमेव लक्ष्य ठेवायला हवं. हे एवढं सगळं 'कोर्ट' सांगतो पण कुठली आवाज न करता. नॉट इन सो मेनी वर्ड्स. रादर नो वर्ड्स !!

दिग्दर्शक चैतन्य ताम्हाणे
चित्रपटाचा शेवटून दुसरा प्रसंग हा या चित्रपटाला दोन शेवट आहेत असं वाटावं इतका संथ लयीत घडतो आणि हळूहळू संपतो. दोन तास आपण जे बघितलं त्याचा चित्रपटाच्या एकूण प्रवृत्तीला शोभेलशा पद्धतीने कमीत कमी शब्दांत शेवट होतो. त्यानंतर घडणारा अ‍ॅक्च्युअल शेवटचा प्रसंग म्हणजे फलश्रुती म्हणावी असा आहे. निद्रिस्त न्यायव्यवस्था, कायद्यातील पळवाटांचा फायदा घेणारे समाजकंटक आणि नाहक भरडली जाणारी निरपराध सामान्य जनता !! शेवटच्या दीड मिनिटांत संपूर्ण चित्रपटाचा गाभा मांडला जातो आणि धाडकन चित्रपट संपतो. आपल्याला तशाच (नैराश्याने) भारलेल्या अवस्थेत सोडून. ही भारलेली अवस्था अनुभवणं अतिशय आवश्यक आहे. एका अप्रतिम अनुभवासाठी !! मात्र जाताना हे लक्षात ठेवून जायचं की आपण 'दुसऱ्या' दुकानात चाललोय पहिल्या नाही !

Wednesday, February 6, 2013

सोराया मानुचेरी

'द स्टोनिंग ऑफ सोराया एम' हे चित्रपटाचं नाव. त्यातलं 'स्टोनिंग' हे आत्ता इथे लिहितानाही माझे हात थरथरत होते. म्हणून शीर्षकात लिहिताना तेवढं वगळून लिहिलं. आपली लिहिता वाचतानाही ही अवस्था होते त्या बिचाऱ्या सोरायाने कसं भोगलं असेल !!

“Don't act like the hypocrite, who thinks he can conceal his wiles while loudly quoting the Koran.”

--Hafez, 14th Century Iranian Poet 

अशा झणझणीत अंजनाने चित्रपटाची सुरुवात होते. पुढे काय बघायला लागणार आहे याची खरं तर चित्रपटाच्या सुरुवातीपासूनच थोडीफार कल्पना असते. आणि इतक्या उघडपणे शीर्षकात ते मांडल्याने ते तसं लपवून ठेवण्याचा किंवा चित्रपटाच्या शेवटी रहस्यभेद करण्याचा चित्रकर्त्यांचा हेतू नक्कीच नाही. तर ते कशा पद्धतीने घडलं, कायदे कसे वाकवले, वळवले गेले, शरिया कायद्याचा दुरुपयोग, इराणमध्ये महिलांच्या रोजच्या जगण्याची दुर्दशा, इस्लाम आणि न्यायाच्या नावाखाली त्यांच्यावर केले जाणारे अन्याय, अत्याचार आणि कवडीमोल आयुष्याची फरपट हे सगळं दाखवणं हा मुख्य उद्देश आहे.



चित्रपटाच्या सुरुवातीला एका फ्रेंच-इराणी पत्रकाराची गाडी इराणमधल्या एका गावात बंद पडते आणि योगायोगाने त्याची भेट एका स्त्रीशी होते. तिच्याकडून त्याला तिच्या भाचीवर झालेल्या अत्याचाराची आणि स्टोनिंगची अर्थात दगडांनी ठेचून मारलं गेल्याविषयीची माहिती मिळते अशी चित्रपटाची रूपरेषा. वर म्हंटल्याप्रमाणे यात काहीही रहस्य नाही. पण ते कसं घडतं किंबहुना घडवलं जातं ते पाहणं हा एक अत्यंत क्लेशदायक, भयकारी अनुभव आहे !

चित्रपटात फ्लॅशबॅक, गाणी, निसर्गदृश्य (एक-दोन अपवाद वगळता) वगैरे नेटके प्रकार काहीही नाहीत. सरळमार्गी एका लयीत कथा उलगडत जाते आणि प्रसंगागणिक आपल्या छातीवरचं दडपण वाढत जातं ! काही प्रसंग फार फार अप्रतिम दाखवले आहेत. सोराया आणि तिच्या दोन मुलींचा हिरवळीवरचा एक प्रसंग आहे ज्यात त्यांचं नातं, निरागसपणा फार छान उलगडून दाखवला आहे. आणि तेवढाच भयानक असा दुसरा एक प्रसंग आहे. तो म्हणजे प्रत्यक्ष स्टोनिंगपूर्वी लहान लहान मुलं छोटे दगड गोळा करून ते एकावर एक वाजवून त्यांचा आवाज करतात तो प्रसंग ! तो आवाज सहन होत नाही. त्या मुलांकडे बघवत नाही. चित्रपट बंद करावासा वातो. पळून जावसं वाटतं !

बाहेरख्याली नवऱ्याच्या थेरांना दाद दिली नाही म्हणून एका निष्पाप जीवाचा, दोन मुलं आणि दोन मुलींच्या आईचा अत्यंत अमानुषपणे जीव घेतला जातो. गावचा सरपंच (मेयर) आणि प्रमुख मौलवी नवऱ्याला सामील ! खोट्या साक्षी देऊन निकाल दिला जातो. सोरायाला व्यभिचारी ठरवलं जातं. व्यभिचारासाठी इराणमध्ये शिक्षा एकच... स्टोनिंग !!!!! आणि तीही फक्त स्त्रीला.. स्त्रीबरोबर तथाकथित व्यभिचार करणारा पुरुष हा स्वतः स्टोनिंग मध्ये सहभागी होऊ शकतो ! स्टोनिंगमध्ये तिच्या व आणि हे सगळं का तर सोरायाच्या नवऱ्याला दुसऱ्या एका चौदा वर्षाच्या मुलीशी लग्न करता यावं आणि घटस्फोट दिल्यावर पोटगी द्यावी लागू नये म्हणून !!!  मुलीची मावशी मावशी हा सगळा प्रकार टाळण्यासाठी जंग जंग पछाडते पण तिला कोणीच दाद देत नाही. आणि कळस म्हणून की काय तर तिची दोन मुलं आणि स्वतः वडीलही स्टोनिंग मध्ये सहभागी होतात. प्रत्यक्ष स्टोनिंगचा प्रसंग तर अत्यंत अत्यंत अत्यंत हृदयद्रावक आहे. "'मरणाची' भीती वाटत नाही पण 'मरण्याची' भीती वाटते.... अशा प्रकारे मरण्याची, यातनांची भीती वाटते" म्हणणारी, "मी रडणार नाही" असं म्हणणारी परंतु शेवटी वेदना असह्य झाल्याने स्वतःला आवरू न शकणारी सोराया डोळ्यापुढून हलत नाही. आणि यातला प्रत्येक प्रसंग (अर्थात काही प्रसंग वगळता) प्रत्यक्षात घडलेला आहे ही जाणीव शेवटपर्यंत आपला पाठ सोडत नाही. चित्रपट संपल्यावरही !!

फ्रेडन साहेबजम (Freidoune Sahebjam) या फ्रेंच-इराणी पत्रकाराच्या सत्यघटनेवर आधारित असलेल्या त्याच नावाच्या पुस्तकावर बेतलेला हा चित्रपट. त्याने या पुस्तकाखेरीजही इराणमध्ये होणारी मानवी हक्कांची पायमल्ली, स्त्रियांना मिळणारी नीचतम वागणुक, तिथले अमानुष कायदे इत्यादींविरुद्ध बराच आवाज उठवला. या पुस्तकाच्या निमित्ताने इराणमधला अमानुषपणा पाश्चिमात्य जगासमोर आला. अर्थात समोर येणाऱ्या अशा एखाद्या प्रसंगागणिक कित्येक कधीच सामोरे न येणारे, दडपले जाणारे प्रसंग असतील !

मला कल्पना आहे हा लेख जरा विस्कळीत झाला आहे परंतु इतका भीषण अनुभव घेतल्यावर काही सुचणं तसंही अशक्य आहे ! आणि अशा कित्येक सोराया आजही असलं भयानक जीवन जगत असतील या कल्पेनेने तर... !!

Friday, September 7, 2012

जिद्द-संयम-धैर्य-लढा-संघर्ष : कन्व्हिक्शन

हिलरी स्वॅन्क निर्विवादपणे एक अतिशय गुणी अभिनेत्री आहे. मुख्य म्हणजे मादक, सुंदर, देखणी, आकर्षक, झिरो फिगर अशा हिरोईनकडून अपेक्षित केल्या जाणाऱ्या टिपिकल गुणवैशिष्ट्यांपासून बऱ्यापैकी लांब आहे. अशा अभिनेत्रीला जेव्हा दोन ऑस्कर पुरस्कार मिळतात ('बॉईज डोन्ट क्राय' आणि 'मिलियन डॉलर बेबी') ते निश्चितपणे फक्त आणि फक्त तिच्या अफाट अभिनयक्षमतेसाठी मिळालेले असतात. अशाच अप्रतिम अभिनयसामर्थ्याची चुणूक हिलरी दाखवते ती 'कन्व्हिक्शन' मधली बेटी अॅन वॉटर्स साकारताना.

आपल्या भावाला, केनी वॉटर्सला (सॅम रॉकवेल), निरपराध सिद्ध करण्यासाठी बहिणीने अर्धवट राहिलेलं शिक्षण पूर्ण करून, लॉ कॉलेजला प्रवेश घेऊन, वकील बनून, बार एक्झाम पास करून, आपल्या भावाला निर्दोष सिद्ध करण्यासाठी पुरावे गोळा करून जिद्दीने लढा देणे ही कल्पनाच किती विलक्षण आहे आणि जेव्हा ही सत्यकथा आहे हे कळतं तेव्हा तर आपला क्षणभर विश्वासच बसत नाही. आपोआपच तिच्याबद्दलच आदर दुणावतो ! संपूर्ण चित्रपटभर आपल्याला दर्शन होत राहतं ते तिच्या जिद्दीचं, संयमाचं, धैर्याचं आणि भावावर असलेल्या निस्सीम प्रेमापोटी आणि तो निरपराध असल्याच्या ठाम विश्वासापोटी दिलेल्या एका असामान्य अशा लढ्याचं, संघर्षाचं !! हे असं काही दिवस, काही महिने चालू नसतं. हा लढा तिने दिलेला आहे तो तब्बल अठरा वर्षं... न थकता, न दमता, हार न पत्करता.

बेटी आणि  केनी
हिलरी आणि सॅम

केनी वॉटर्सला त्याने न केलेल्या गुन्ह्यासाठी आजीवन कारावासाची (आणि तोही परोल शिवाय) शिक्षा झालेली असते. एकूण एक पुरावे विरोधात असतात, एक मैत्रीण सोडली तर कोणाचीही साथ नसते. अशा परिस्थितीत कोणीही कंटाळून जाऊन, शरणागती पत्करेल. पण बेटी हे एक अजब रसायन असतं. लॉ कॉलेजमध्ये एका अभ्यासाला दिलेल्या केसमुळे तिला डीएनए टेस्टची माहिती होते आणि आपल्या भावाला निर्दोष सिद्ध करण्यासाठी तिला आशेचा एक किरण दिसतो. ती 'इनोसन्स प्रोजेक्ट' या फक्त डीएनए टेस्ट्सच्या आधारे निरपराधांच्या केसवर काम करणाऱ्या संस्थेकडे मदतीची याचना करते. अचानक तिला (आणि आपल्यालाही) वाटतं की चला... टेस्ट होईल, तो निर्दोष आहे हे सिद्ध होईल आणि कैदेतून सुटेल. पण हे सगळं एवढं सरळपणे होणार नसतं. डीएनए टेस्टसाठी आवश्यक असणारे पुरावेच उपलब्ध नसतात कारण मॅसॅच्युसट्स राज्याच्या कायद्याप्रमाणे दहा वर्षांनी पुरावे नष्ट केले गेलेले असतात. आणि त्यानंतर हे संकट छोटंसं वाटेल अशा अनोख्या संकटांची मालिका पुढचा दीड तास आपण अनुभवतो आणि अखेरीस तिचा लढा पाहून हतबुद्ध होऊन तिला खणखणीत सलाम ठोकतो !

वयात येणारी मुलं, घटस्फोट, मुलांना न देता येणारा वेळ, सुरुवातीला कॉलेजमध्ये अपेक्षित प्रगती न साधता आल्याने काढून टाकण्याची मिळालेली धमकी, पूर्णतः प्रतिकूल परिस्थिती अशी इतर संकटंही चित्रपटभर (म्हणजेच जवळपास तिच्या निम्म्या आयुष्यभर) तिला साथसोबत करतात ! हे सगळं बघताना इथे एरीन ब्रॉकोवीचची प्रकर्षाने आठवण येते. अन्यायाला वाचा फोडून निरपराध व्यक्तीचं निर्दोषत्व सिद्ध करण्यासाठी मनापासून लढणाऱ्या स्त्रीयांच्या वाट्याला येणारी संकटं एवढी टिपिकल कशी असू शकतात ?

चित्रपटातली एक मोठी चूक म्हणजे रंगभूषेची उणीव. अठरा वर्षं सरताना आणि सरल्यावरही पहिल्या फ्रेममध्ये दिसलेली बेटी अखेरच्या फ्रेममध्येही जवळपास तशीच दिसते. तिचं वय वाढलेलं वाटत नाही, चेहरा सुरकुतत नाही की केस पिकत नाहीत. तिची दोन्ही मुलंही इतक्या वर्षांच्या प्रवासात विशेष बदलत नाहीत की जवळची मैत्रीणही आहे तशीच दिसत राहते. नाही म्हणायला केनी वॉटर्सचा मेकअप बऱ्यापैकी चांगला आहे आणि अठरा वर्षांचा प्रवास त्याच्या चेहऱ्यावरून थोडाफार तरी जाणवतो. पण हा थोडासा दोष सोडला तर चित्रपट ज्या असीम धैर्याचा आणि चिकाटीने दिलेल्या लढ्याचा अनुभव देतो त्यापायी इतर सगळं निश्चितपणे विसरता येण्यासारखं !!

तळटीप : 'इनोसन्स प्रोजेक्ट' च्या वेबसाईटवर या  दुव्यावर केनी वॉटर्सच्या केससंबंधी अधिक माहिती मिळेल.

Wednesday, August 29, 2012

न भरलेली शाळा !

हॉलीवुडमध्ये किंवा एकूणच जागतिक चित्रपटसृष्टीत निर्माण होणारे चित्रपट हे सहसा एखाद्या कथा, कादंबरी, लघुकथा, दीर्घकथा, चरित्र/आत्मचरित्रपर पुस्तक वगैरे वगैरे अशा एखाद्या गोष्टीवर आधारित असतात. अगदी नियम असल्याप्रमाणे नेहमीच असं असतं असं नाही पण अनेक (यशस्वी/अयशस्वी दोन्ही) चित्रपटांच्या बाबतीत हे खरं आहे. कदाचित विपुल दर्जेदार साहित्य निर्मिती हे त्यामागचं एक महत्वाचं कारण असेल. पण नुसती दर्जेदार कथा/संकल्पना असून नक्कीच भागत नाही तर त्या कल्पनेला प्रेक्षकांना आवडण्यायोग्य रुपात पडद्यावर सादर करणं हे ही तेवढंच महत्वाचं असतं. नाहीतर चांगल्या संकल्पनेचा विचका होण्याची शक्यता असते. परंतु कल्पक किंवा/आणि अनुभवी दिग्दर्शक आणि पटकथालेखक हे त्या कल्पनेवर अफाट मेहनत घेऊन ती वाया जाणार नाही याची योग्य काळजी घेतात.

हे सगळं यशस्वीपणे जमून येण्यासाठी काही गोष्टी अतिशय महत्वाच्या असतात. पहिला मुद्दा म्हणजे दीर्घकथा/कादंबरीत आढळणारी आणि त्या माध्यमाला आवश्यक असणारी अनेक पात्रं, प्रसंग, प्रसंगांची लांबी, संवाद इत्यादी चित्रपट माध्यमात रुपांतरीत करताना वगळावे लागतात (उदा डॅन ब्राउनचं एंजल्स अँड डेमन्स) तर एखाद्या लघुकथेचं पडदा माध्यमात रुपांतर करताना याच सगळ्या गोष्टी आवश्यक त्या प्रमाणात वाढवाव्या लागतात (उदा 'ममेंटो' ज्यावर आधारित आहे ती जोनाथन नोलन ची लघुकथा) तरच ती लघुकथा चित्रपट माध्यमाला शोभेशी बनू शकते. दुसरा महत्वाचा मुद्दा म्हणजे कधीकधी कादंबरीचा अवाका इतका मोठा असतो की प्रसंग, पात्रं इ. वगळूनही लांबी खूप अधिक होण्याची शक्यता असते. कधीकधी चित्रपटात कथेच्या दृष्टीने बरेच प्रसंग दाखवणं आवश्यक असतं, किंवा चित्रपटात दाखवल्या गेलेल्या काळाचा अवाका फार विस्तृत असतो आणि त्यामुळे बरेचसे प्रसंग वगळून किंवा त्यात काटछाट करून चालत नाही अशावेळी मग पर्याय म्हणून निवेदकाची मदत घ्यावी लागते (उदा फॉरेस्ट गंप, बिग फिश). बरेच प्रसंग, संवाद, "कोणाला काय वाटलं" किंवा "कुठलं पात्र कोणाला काय म्हणालं" हे तपशीलवार दाखवण्याऐवजी निवेदकाच्या चार ओळीत दाखवून भागतं.



या सगळ्याच्या तुलनेत मराठी (आणि हिंदीतही) तयार होणारे फार कमी चित्रपट हे एखाद्या पुस्तकावर/कथेवर आधारित असतात. उदा. सिंहासन, निशाणी डावा अंगठा, श्वास आणि सगळ्यांत ताजं उदाहरण म्हणजे डॉ. मिलिंद बोकील यांच्या शाळा कादंबरीवर सुजय डहाके दिग्दर्शित त्याच नावाचा चित्रपट. पण दुर्दैवाने इतक्या उत्तम पुस्तकावर आधारित असलेला हा चित्रपट अनेक आघाड्यांवर साफ फसतो. याच्या काही महत्वाच्या कारणांपैकी एक म्हणजे पुस्तकात असलेला प्रत्येक प्रसंग, पात्र चित्रपटात जसंच्या तसं दाखवण्याचा दिग्दर्शकाचा अट्टहास !! या नादात बरेच प्रसंग अगदी छोटे छोटे आणि तुटक वाटतात किंवा काही पात्रांचं संपूर्ण चित्रपटभर मिळून जेमतेम दहा मिनिटं दर्शन होतं. कारण दिग्दर्शक निवेदकाची मदत घेत नाही की प्रसंगांची, पात्रांची, संवादांची संख्या आणि लांबीही (आवश्यक तिथे) कमी करत नाही.

चित्रपट फसण्याला कारणीभूत ठरणारा अजूनही एक महत्वाचा मुद्दा आहे. शाळा कादंबरी वरवर पाहता एका पौगंडावस्थेतल्या मुलाचं शाळेतलं प्रेमप्रकरण आणि आणीबाणी या दोनच गोष्टींभोवतो गुंफलेली आहे.त्यामुळे जवळपास प्रत्येक प्रसंगात एकतर प्रेमकथा किंवा मग आणीबाणी या दोन गोष्टींचे उल्लेख अगदी ठसठशीतपणे येतात. पण प्रत्यक्षात मात्र लेखकाने प्रेमकथेच्या आड लपून चुकीच्या सामाजिक रुढी, प्रथा, राजकारण, लिंगभेद, जातीभेद इत्यादींवर केलेले छुपे पण खणखणीत प्रहार पुस्तकाचं आवश्यक ते 'रीडिंग बिटविन द लाईन्स' न केल्याने दिग्दर्शक पडद्यावर दाखवतच नाही. चित्रपटात फक्त प्रेम आणि आणीबाणी हे दोनच मुद्दे ठळकपणे दिसतात पण बाकीच्या समस्यांचा गंधही नसतो याचं कारण म्हणजे तेवढेच दोन मुद्दे कादंबरीतही ठळकपणे येतात. बाकीच्या समस्यांवर लेखक कादंबरीतल्या मुकुंद जोशी या प्रमुख पात्राच्या आत्मकथनातून, स्वगतातून अनेक वेळा भाष्य करतो ज्याकडे दिग्दर्शक आणि पटकथाकार या दोघांचंही अक्षम्य दुर्लक्ष झालेलं आहे. त्यामुळे पुस्तकात येणारा अथर्वशीर्ष पठणाबद्दलचा आणि त्या अनुषंगाने दैववादी वृत्तीवर आणि छुप्या जातीवादावर केलेला प्रहार त्यांना दिसतच नाही. बेंद्रे बाई आणि मांजरेकर सर यांच्यातल्या वेळोवेळी केलेल्या तुलनेच्या अनुषंगाने समाजाचा स्त्रीयांकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन आणि त्याद्वारे लिंगभेदावर ओढलेला कोरडा त्यांना ऐकूच येत नाही. निव्वळ परीक्षार्थी तयार करायला मदत करणाऱ्या आपल्या यांत्रिक शिक्षणपद्धतीवर केलेली टीका त्यांना जाणवतच नाही.

खरं तर या तीन मुद्द्यांत 'शाळा' चित्रपटाचं परीक्षण पूर्ण व्हायला हवं. पण ज्या प्रेमकथेवर चित्रपटाने संपूर्ण लक्ष केंद्रित केलेलं आहे त्यातल्या काही महत्वाच्या प्रसंगांचाही कसा पूर्णपणे बोजवारा उडालेला हे थोडक्यात सांगतो. जोशी प्रेमपत्र लिहुन शिरोडकरला देवळात भेटायला बोलावतो हा प्रसंग बोकीलांनी विलक्षण हळुवारपणे चितारलेला आहे. म्हणजे पहिल्या प्रेमपत्रातली हुरहूर, नायिकेला काय वाटेल, ती काय म्हणेल याची भीती, ती रागावणार तर नाही ना किंवा इतरांना सांगणार तर नाही ना याची काळजी, चिठ्ठी मिळाल्यावर ती काय करेल यातली अनिश्चितता असे पहिल्या प्रेमपत्रातले सगळे कंगोरे त्या प्रसंगात आहेत. आणि जसजसा प्रसंग उलगडत जातो तसंतसं आपलंही टेन्शन वाढत जातं. शेवटी काय होईल काय होईल अशा विचारात असतानाच देवळात लवकर जाऊन लपून बसून शिरोडकरची वाट बघत बसलेल्या मुकुंदाला अचानक देवळात शिरणाऱ्या शिरोडकरचं दर्शन होतं आणि त्याच्याबरोबरच आपलाही जीव भांड्यात पडतो. आपणही सुखावून जातो.

अन्य प्रसंग कादंबरीत दाखवल्याप्रमाणे जसेच्या तसे घेण्याच्या नादात असलेल्या डहाकेने हा एक प्रसंग कादंबरीतल्याप्रमाणे जसाच्या तसा घेतला असता तर काय बहार आली असती. पण नेमका हाच प्रसंग अगदी उलट्या क्रमाने दाखवून दिग्दर्शकाने त्यातली जानच काढून घेतली आहे. म्हणजे शिरोडकरला प्रेमपत्र दिल्यानंतरच्या अगदी लगेचच्या प्रसंगात आपल्याला थेट दिसते ती देवळात प्रवेश करणारी शिरोडकर.. पण मग दरम्यानची हुरहूर, अनिश्चितता, छातीतली धडधड, ओळखीचं कोणी भेटणार तर नाही ना याची भीती, देवळात लवकर जाऊन लपून वाट पाहणं इत्यादी सगळ्याचं काय झालं??? कारण चित्रपटात हे टप्पे दुर्दैवाने येतच नाहीत :(

कादंबरीतले सगळे प्रसंग चित्रपटात दाखवण्याच्या अट्टहासापायी अजून एक महत्वाचं नुकसान होतं ते म्हणजे जोशी, शिरोडकर आणि सुऱ्या ही पात्रं वगळता बाकीची पात्रं धड उभीच राहत नाहीत. कारण त्यांच्या व्यक्तिरेखा दाखवण्याइतका वेळच शिल्लक नसतो. त्यामुळे फावड्याची गरिबी, त्याचं क्रीडानैपुण्य, चित्र्याची हुशारी, घरातल्या भांडणांमुळे आणि इतर विचित्र अनुभवांमुळे त्याचं मुद्दाम घराबाहेर वेळ घालवत राहणं, बेंद्रेबाई आणि मांजरेकर सर यांच्यातली सततची तुलना यातल्या एकाही मुद्द्याला साधा स्पर्शही केला जात नाही.

पुस्तकाच्या शेवटच्या परिच्छेदातलं मुकुंदाचं स्वगत अतिशय रखरखीत आहे. सगळी स्वप्नं उध्वस्त झाली आहेत, मित्र दुरावलेत, आवडणारी मुलगी दुरावली आहे अशा नैराश्याने भरलेल्या वातावरणात ते स्वगत सुरु होतं आणि समोर आ वासून उभ्या असलेल्या दहावीच्या वर्षाच्या उल्लेखाने अतिशय परिणामकारकरीत्या संपतं. याउलट संपूर्ण चित्रपटभर मात्र एकही वाक्य स्वगतात किंवा निवेदकाच्या मदतीने आलेलं नसताना शेवटच्या प्रसंगात अचानक खडकांवर बसलेल्या मुकुंदाला पुस्तकातलं तेच स्वगत सुरु करताना पाहून त्याच्याबद्दल वाईट वाटायच्या ऐवजी उलट तो प्रसंग (दुर्दैवाने) विनोदी वाटतो

आवर्जून उल्लेख करण्याजोग्या गोष्टी म्हणजे सगळ्याच बालकलाकारांचा सहज वावर, त्यांच्या चेहऱ्यांवरचे फ्रेश लुक्स आणि प्रसन्न छायाचित्रण. पण दुर्दैवाने पटकथा आणि दिग्दर्शनातल्या अक्षम्य चुकांमुळे या चांगल्या गोष्टींचा म्हणावा तसा प्रभावच पडत नाही. थोडक्यात पुस्तकातून आपल्या मनात 'भरलेली' शाळा पडद्यावर मात्र भरतच नाही !!!

टीप : सदर परीक्षण 'सकाळ' च्या दिनांक २१ नोव्हेंबरच्या कोल्हापूर पुरवणीत छापून आलं होतं.

Tuesday, August 21, 2012

हुकूमशाहीची ला(थ)ट !!.... द वेव्ह..

एक शिक्षक. अतिशय हुशार, हरहुन्नरी, विद्यार्थीप्रिय... हुकुमशाही या विषयावर मुलांना आठवड्याभराचं प्रोजेक्ट करायला देतो. तो स्वतःही त्यात पूर्णपणे सहभागी होणार असतो. हुकुमशाही चांगली की वाईट? फायदे काय अशा चर्चेने सुरुवात होते. दोन्ही बाजूची मतं येतात. हळूहळू फायदे जास्त जाणवायला लागतात. एकता, शक्ती, अभिमान, शिस्त, संघटनेची ताकद, सगळे समान पातळीवर, उच्चनीच भेदभावाला नसलेला थारा अशी अनेक गुणवैशिष्ठ्य निघतात. विद्यार्थ्यांन आकर्षण वाटायला लागतं, हुकुमशाही आपलीशी वाटायला लागते. रोजच्या तासाला हे हुकुमशाहीचे पुरस्कर्ते एकेक पाऊल पुढे टाकायला लागतात. एकच गणवेश, उभं राहण्याची पद्धत, बोलण्याची पद्धत, शिक्षकांना बोलावण्याची पद्धत, संघटनेचं नाव, लोगो, एकमेकांना अभिवादन करायची पद्धत सगळं सगळं ठरून जातं.



एकीकडे या सगळ्याला एक सुक्ष्मसा विरोधही व्हायला लागतो. "इफ यु आर नॉट विथ अस, यु आर विथ देम" हा हुकुमशाहीचा ठरलेला नियम वापरून विरोधकांना अलग पाडलं जातं, अगदी देशद्रोही ठरवण्यापर्यंत मजल जाते. हळूहळू त्या वर्गाबाहेरही या ग्रुपचं नाव पसरतं. शेजारच्या वर्गातली काही मुलं या वर्गात प्रवेश घेतात, अनेक मुलं धडपडत असतात. बघताबघता ग्रुपचं नाव हायस्कूलच्या बाहेर पसरतं, ग्रुपचं अस्तित्व दाखवून देण्यासाठी काहीही करण्याची तयारी दाखवली जाते. वागण्याला ताळतंत्र राहत नाही, मुलं हाताबाहेर जातात... आणि अचानक आठवड्याच्या शेवटच्या दिवशी........ !!!!!

म्हटलं तर प्रतिकात्मक म्हटलं तर थेट पद्धतीने हुकुमशाहीवर भाष्य करणारा 'द वेव्ह' हा जर्मन चित्रपट. हिटलरच्या हुकुमशाहीचा काळा भूतकाळ सदैव पाठीवर बाळगणाऱ्या जर्मनीतल्या एका शाळेतलं वातावरण दाखवल्याने अधिकच वास्तव वाटू शकणारा. 'द वेव्ह' या हुकुमशाही ग्रुपची निर्मिती होत असतानाचे जे सुरुवातीचे प्रसंग आहेत ते हुकुमशाहीचा जन्म कसा होतो (होत असावा) यावर अगदी साध्या सोप्या पद्धतीने भाष्य करतात. ग्रुपचं नाव ठरवताना द बेस, द पॅक्ट, द राईझन अशी ग्रुपचं आणि पर्यायाने हुकूमशाहीचं उदात्तीकरण करणारी नावं सुचवली जातात तो प्रसंग, किंवा ग्रुपचा गणवेश न पाळणाऱ्याला एकटं पाडण्याचा प्रसंग, अभिवादन करायला नकार दिल्यावर मिळणारी वागणूक दाखवणारा प्रसंग असे अनेक छोटे छोटे प्रसंग हुकूमशाही मानसिकता आणि तिच्या परिणामांवर खणखणीत प्रहार करतात. विचार करायला प्रवृत्त करतात.

सर्वात कहर म्हणजे हे हुकुमशाहीचे प्रयोग आणि त्याचे परिणाम डोळ्यासमोर दिसत असतानाही शाळेच्या मुख्याध्यापिकेकडून त्याला आडकाठी किंवा विरोध होण्याऐवजी त्यांच्या दिखाऊ फायद्यांकडे बघून उलट त्या शिक्षकाचं कौतुकच केलं जातं. हुकुमशाहीचा वणवा एकदा पसरला की त्यामुळे होणाऱ्या तात्पुरत्या फायद्यांमुळे तिच्या दुष्परिणामांकडे थेट डोळेझाक करण्याच्या उच्चपदस्थियांच्या प्रवृत्तीकडे निर्देश करणारा अप्रतिम प्रसंग.. पण सर्वात बोलका आणि परिणामकारक प्रसंग म्हणजे चित्रपटाचा अखेरचा प्रसंग. त्यातल्या घडामोडी, त्या शिक्षकाचं भाषण, कबुलीजबाब, विचार हे सगळं सगळं फार अप्रतिमरीत्या दाखवलेलं आहे. सुरुवातीला खेळ म्हणून सुरु केलेल्या या प्रकारात अजाणतेपणी आपण स्वतःही कसे गुंतत गेलो हे तो शिक्षक सांगतो, मुलांना त्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करतो हे सगळेच प्रसंग दिग्दर्शक डेनिस गान्सेलने अत्यंत परिणामकारकरीत्या उभे केले आहेत.

थोडक्यात लोकशाहीचा निषेध करणाऱ्या आणि हुकूमशाहीचे गोडवे गाणाऱ्या प्रत्येकाने आवर्जून पहावी अशी ही हुकुमशाहीची ला(थ)ट काहीही झालं तरी न चुकवण्यासारखी आहे. आवर्जून पहाच.. !!